خوراک آبزیان و روش‌های مختلف تولید آن

صنعت آبزی‌پروری در دهه‌های اخیر رشد چشمگیری را تجربه کرده است و همزمان با افزایش تقاضا برای محصولات شیلاتی، اهمیت تولید خوراک باکیفیت بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. خوراک معمولاً بیش از 50 تا 70 درصد هزینه‌های تولید در مزارع پرورش آبزیان را تشکیل می‌دهد؛ بنابراین انتخاب روش مناسب تولید خوراک علاوه بر تأثیر بر رشد و سلامت آبزیان، نقش مهمی در سودآوری واحدهای تولیدی دارد.

خوراک آبزیان چیست؟

خوراک آبزیان مجموعه‌ای از مواد مغذی فرموله‌شده است که برای تأمین نیازهای غذایی ماهیان، میگوها و سایر آبزیان پرورشی تولید می‌شود. این خوراک معمولاً از منابع پروتئینی، کربوهیدراتی، چربی‌ها، ویتامین‌ها و مواد معدنی تشکیل شده است. هدف از تولید خوراک آبزیان، تأمین رشد مطلوب، حفظ سلامت و افزایش بهره‌وری در سیستم‌های پرورش است. کیفیت و ترکیب خوراک تأثیر مستقیمی بر ضریب تبدیل غذایی، سرعت رشد و کیفیت محصول نهایی دارد. امروزه خوراک آبزیان به‌صورت پلت فرورونده، شناور یا نیمه‌ شناور و با استفاده از فناوری‌های پیشرفته تولید می‌شود.

مواد اولیه خوراک ماهی بسته به گونه، سن و هدف پرورش متفاوت است، اما به‌طور کلی از چند گروه اصلی تشکیل می‌شود:

1. منابع پروتئینی

مهم‌ترین و گران‌ترین بخش خوراک هستند.

• پودر ماهی (Fish Meal)
• کنجاله سویا
• گلوتن ذرت
• کنجاله کلزا
• کنجاله آفتابگردان
• پودر گوشت و استخوان
• پودر خون
• پودر پر
• پروتئین حشرات (در برخی خوراک‌های جدید)

2. منابع انرژی و کربوهیدرات

برای تأمین انرژی و کمک به شکل‌گیری پلت.

• ذرت
• گندم
• جو
• سبوس گندم
• برنج شکسته
• تاپیوکا (نشاسته مانیوک)

3. منابع چربی

برای تأمین انرژی و اسیدهای چرب ضروری.

• روغن ماهی
• روغن سویا
• روغن کلزا
• روغن آفتابگردان
• روغن پالم (در برخی فرمول‌ها)

4. مکمل‌های معدنی

برای رشد استخوان و متابولیسم.

• دی‌کلسیم فسفات
• کربنات کلسیم
• نمک
• مخلوط عناصر کم‌مصرف مانند روی، آهن، مس، سلنیوم و منگنز

5. مکمل‌های ویتامینی

شامل:

• ویتامین A
• ویتامین D3
• ویتامین E
• ویتامین K
• ویتامین C
• ویتامین‌های گروه B

6. افزودنی‌های تخصصی

برای بهبود عملکرد خوراک.

• بایندرها (چسباننده‌ها)
• آنزیم‌ها
• پروبیوتیک‌ها
• پری‌بیوتیک‌ها
• آنتی‌اکسیدان‌ها
• رنگدانه‌ها (مثلاً برای ماهی قزل‌آلا و سالمون)

اگر مایل به خرید یک افزونه باکیفیت برای این بخش هستید، رنگدانه قرمز لوکانتین پیشگام رویش با استانداردهای بین‌المللی در سایت نوبل فارم موجود است و می‌توانید برای بهبود بازارپسندی محصول خود آن را تهیه کنید.

یک فرمول نمونه خوراک ماهی گرم‌آبی (کپور)

تقریباً:

• 30 تا 40٪ کنجاله سویا
• 15 تا 25٪ پودر ماهی
• 20 تا 30٪ گندم یا ذرت
• 3 تا 8٪ روغن
• 2 تا 5٪ مکمل‌های معدنی و ویتامینی

نکته جالب

در گذشته پودر ماهی ماده اصلی خوراک آبزیان بود، اما به دلیل قیمت بالا و محدودیت منابع دریایی، امروزه بسیاری از کارخانه‌ها تلاش می‌کنند بخش قابل‌توجهی از آن را با کنجاله سویا، پروتئین نخود، گلوتن ذرت و حتی آرد حشرات جایگزین کنند، بدون اینکه رشد ماهی کاهش پیدا کند. این موضوع یکی از مهم‌ترین روندهای صنعت خوراک آبزیان در جهان است.

روش‌های تولید خوراک آبزیان

امروزه خوراک آبزیان عمدتاً به سه روش اصلی تولید می‌شود:

1. تولید خوراک پلت فشرده و فرورونده (Pelleted Feed: Sinking Feed)
2. تولید خوراک اکسترود شده شناور یا نیمه شناور (Extruded Feed: Floating Feed, Semi-Sinking Feed)
3. تولید خوراک به روش اکسپندر (Expander Technology)

هر یک از این روش‌ها دارای ویژگی‌های فنی، هزینه تولید و کاربردهای خاص خود هستند که در ادامه بررسی می‌شوند.

1. تولید خوراک پلت فشرده و فرورونده

این روش یکی از قدیمی‌ترین و پرکاربردترین فناوری‌های تولید خوراک آبزیان محسوب می‌شود. در این فرآیند، پس از آسیاب و اختلاط مواد اولیه، بخار آب با دمای حدود 70 تا 85 درجه سانتی‌گراد به میزان تقریبی 15 تا 16 درصد به مخلوط اضافه می‌شود. سپس مواد تحت فشار از قالب‌های دستگاه پلت عبور کرده و به شکل پلت تولید می‌شوند.

خوراک حاصل دارای چگالی نسبتاً بالا بوده و پس از ورود به آب به سرعت ته‌نشین می‌شود. به همین دلیل این نوع خوراک برای گونه‌های کف‌زی مانند میگو و همچنین بسیاری از ماهیان گرم‌آبی از جمله ماهیان کپور کاربرد گسترده‌ای دارد.

برای این نوع سیستم پرورش کف‌زی، خوراک پلت میگو هرمزدام گزینه‌ای کاملاً تخصصی و ایده‌آل است که ماندگاری بالایی در آب دارد و هم‌اکنون در انبار نوبل فارم موجود می‌باشد.

اهمیت استفاده از بایندرها

در تولید پلت‌های فرورونده، استفاده از مواد چسباننده یا بایندرها اهمیت زیادی دارد. این ترکیبات موجب افزایش استحکام خوراک پلت و کاهش از هم پاشیدگی آن در آب می‌شوند. با این حال باید تعادلی میان استحکام و قابلیت مصرف خوراک توسط آبزی برقرار باشد.

نکته قابل توجه آن است که افزایش میزان کربوهیدرات‌های قابل ژلاتینه شدن در فرمول جیره می‌تواند نیاز به استفاده از بایندرهای مصنوعی را کاهش دهد.

 مراحل تولید خوراک پلت

1. آسیاب مواد اولیه

در خوراک آبزیان، اندازه ذرات اهمیت بسیار بالایی دارد. برای خوراک میگو معمولاً اندازه ذرات کمتر از 200 میکرون و برای سایر آبزیان بین 350 تا 400 میکرون و بیشتر در نظر گرفته می‌شود. آسیاب‌های چکشی، غلطکی و توربینی از رایج‌ترین تجهیزات این بخش هستند.

2. اختلاط

هدف از این مرحله توزیع یکنواخت مواد مغذی شامل پروتئین‌ها، چربی‌ها، ویتامین‌ها، مواد معدنی و افزودنی‌ها در کل مخلوط است تا تمامی پلت‌ها دارای ارزش غذایی یکسان باشند.

3. آماده‌سازی و بخاردهی

در این بخش رطوبت و حرارت باعث نرم شدن ذرات و آغاز فرآیند ژلاتینه شدن نشاسته می‌شوند که نقش مهمی در شکل‌گیری پلت دارد.

4. پلت‌سازی

مواد آماده شده از سوراخ‌های قالب عبور کرده و به وسیله تیغه‌های برش در اندازه‌های مختلف تولید می‌شوند.

5. خشک‌کردن و خنک‌سازی

رطوبت محصول باید به حدود 10 درصد کاهش یابد تا از رشد قارچ‌ها و تشکیل سموم قارچی در زمان نگهداری جلوگیری شود.

6. الک و بسته‌بندی

در پایان، ذرات ریز و خاکه پلت جدا شده و محصول در بسته‌بندی‌های استاندارد آماده عرضه می‌شود.

2. فناوری اکستروژن و تولید خوراک شناور

امروزه اکستروژن پیشرفته‌ترین و رایج‌ترین روش تولید خوراک آبزیان به شمار می‌رود. در این فناوری، مواد اولیه تحت فشار، دما و رطوبت بالا قرار می‌گیرند و در نهایت محصولی با ساختار متخلخل تولید می‌شود.

در فرآیند اکستروژن، دما معمولاً بین 125 تا 150 درجه سانتی‌گراد و رطوبت بین 24 تا 44 درصد تنظیم می‌شود. هنگام خروج خوراک از قالب، افت ناگهانی فشار موجب تبخیر سریع آب و ایجاد حفره‌های ریز در ساختار پلت می‌شود. این حفره‌ها باعث کاهش چگالی و شناور شدن خوراک روی سطح آب می‌شوند.

 مزایای خوراک اکسترود شده

• قابلیت شناوری و کنترل بهتر تغذیه
• کاهش هدررفت خوراک
• افزایش قابلیت هضم نشاسته و پروتئین‌ها
• کاهش آلودگی آب استخرها
• امکان افزودن مقادیر بالاتر روغن پس از تولید
• بهبود ضریب تبدیل غذایی (FCR)

اگر برای استخر خود به دنبال محصولی بر پایه این تکنولوژی مدرن هستید، خوراک اکسترود ماهی کپور دریادانه با هضم‌پذیری بالا و قیمت مناسب، انتخابی عالی است که باروری استخر شما را افزایش می‌دهد و می‌توانید آن را از نوبل فارم تهیه کنید.

 اجزای اصلی خط تولید اکسترودر

1. سیلو و سیستم توزین

مواد اولیه پس از ذخیره‌سازی به صورت دقیق وزن‌کشی و وارد فرآیند تولید می‌شوند.

2. پری‌کاندیشنر (Preconditioner)

در این بخش بخار و آب به مخلوط اضافه شده و فرآیند پخت اولیه آغاز می‌شود.

3. اکسترودر

قلب سیستم محسوب شده و عملیات اصلی پخت، فشرده‌سازی و شکل‌دهی خوراک در آن انجام می‌گیرد.

4. خشک‌کن و خنک‌کن

به منظور تثبیت کیفیت محصول و افزایش ماندگاری، رطوبت اضافی حذف می‌شود.

5. روغن‌زن تحت خلأ

در خطوط مدرن، روغن و برخی افزودنی‌های حساس پس از خشک شدن محصول و در شرایط خلأ به پلت تزریق می‌شوند که موجب افزایش ارزش غذایی خوراک می‌شود.

3. فناوری اکسپندر

اکسپندر را می‌توان حد واسطی میان پلت‌سازی و اکستروژن دانست. این فناوری از فشار، دما و بخار برای بهبود کیفیت خوراک استفاده می‌کند اما زمان ماندن مواد در دستگاه بسیار کوتاه‌تر از اکسترودر است.

ظرفیت تولید اکسپندرها معمولاً بین 20 تا 40 تن در ساعت بوده و مصرف انرژی آن‌ها نسبت به اکسترودر کمتر است. به همین دلیل در کارخانه‌هایی که به دنبال ظرفیت بالا و هزینه تولید پایین‌تر هستند، کاربرد فراوانی دارد.

در این روش، ژلاتینه شدن کامل‌تر نشاسته باعث ایجاد خاصیت چسبندگی طبیعی شده و بسیاری از نیازهای مربوط به استفاده از چسباننده‌های مصنوعی را برطرف می‌کند.

 مزایای استفاده از اکسپندر

• افزایش قابلیت هضم مواد مغذی
• بهبود استحکام پلت
• کاهش بار میکروبی خوراک
• افزایش راندمان غذایی
• کاهش مصرف بایندرهای شیمیایی
• افزایش ظرفیت تولید کارخانه

 فناوری‌های نوین در تولید خوراک آبزیان

در سال‌های اخیر، صنعت خوراک آبزیان به سمت استفاده از فناوری‌های هوشمند و پایدار حرکت کرده است. برخی از مهم‌ترین روندهای جدید عبارتند از:

• استفاده از پروتئین حشرات به عنوان جایگزین بخشی از پودر ماهی
• بهره‌گیری از جلبک‌ها و منابع پروتئینی دریایی پایدار
• استفاده از آنزیم‌ها و پروبیوتیک‌ها برای افزایش قابلیت هضم
• پوشش‌دهی پیشرفته پلت‌ها جهت کاهش آبشویی مواد مغذی
• کنترل هوشمند کیفیت تولید با استفاده از سیستم‌های آنلاین
• تولید خوراک‌های اختصاصی متناسب با گونه، سن و شرایط محیطی

جمع‌بندی

انتخاب فناوری مناسب تولید خوراک آبزیان به عواملی مانند گونه پرورشی، ظرفیت کارخانه، هزینه انرژی، کیفیت مورد انتظار محصول و شرایط بازار بستگی دارد. پلت‌های فشرده برای بسیاری از گونه‌های کف‌زی اقتصادی و کاربردی هستند، در حالی که خوراک‌های اکسترود شده به دلیل قابلیت شناوری، هضم بهتر و کاهش ضایعات، سهم روزافزونی در صنعت آبزی‌پروری جهان دارند. فناوری اکسپندر نیز به عنوان راهکاری میان‌رده، ترکیبی از ظرفیت تولید بالا و کیفیت مناسب را در اختیار تولیدکنندگان قرار می‌دهد.

اگر به دنبال خرید انواع خوراک آبزیان با کیفیت تضمین‌شده و قیمت مناسب هستید، کارشناسان نوبل فارم آماده‌اند تا متناسب با نیاز شما بهترین گزینه را پیشنهاد دهند. برای مشاهده محصولات و دریافت مشاوره تخصصی، همین حالا از وبسایت نوبل فارم بازدید کنید.